पाशुपत क्षेत्रमा बज्रेश्वरीको देशोद्वार पूजा [तस्बिरहरू]

काठमाडौं, चैत २ : पाशुपत क्षेत्रको ऐतिहासिक जात्रा बछलेश्वरी, बज्रेश्वरी र आकाश भैरव जात्राको सुरुवात भएको छ। दुदुच्याच्या अर्थात् निमन्त्रणा पूजा पछि आइबार साँझ बज्रेश्वरीको देशोद्वारा पूजा गरिएको हो ।

करिब रातभर तिलगंगा अगाडि रहेको पिंगलास्थानमा बाटोमुनि रहेको देउतालाई विधिवत् रूपमा पूजा गरी पगारी बाँध्ने प्रचलन रहि आएको संस्कृतिविद् मुकुन्द वैद्यले बताए।

उनले विभिन्न नौ वटा जातजातिको सहभागी तामा हुने पूजामा ऐतिहासिक परम्परागत मूल्य मान्यता कायम रहेको छ। यसरी पूजा गर्नाले दानवले मानवलाई दुःख नदिने र शान्ति कायम हुने जनविश्वास रहिआएको छ।

देशद्वार पूजा नेपाली धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परामा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिने एक विशिष्ट पूजा विधि हो । यो पूजा विशेषगरी देशमा शान्ति, समृद्धि, सुरक्षा र समग्र लोक कल्याणको कामना गर्दै गरिन्छ । परम्परागत मान्यताअनुसार यस पूजाले देशमा आउने सम्भावित विपत्ति, महामारी, अनिष्ट वा अशान्तिलाई टार्न सहयोग पुग्छ भन्ने विश्वास गरिएको छ।

देशद्वार पूजाको मुख्य उद्देश्य केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सम्पूर्ण राष्ट्रको कल्याणका लागि देवदेवीसँग प्रार्थना गर्नु हो। यस क्रममा विभिन्न शक्तिशाली देवी–देवताहरूलाई निमन्त्रणा गरिन्छ र तान्त्रिक विधिअनुसार विशेष पूजा, हवन तथा मन्त्र उच्चारण गरिन्छ।

विशेषगरी बज्रेश्वरी, वच्छलेश्वरी, आकाश भैरव लगायतका शक्तिशाली देवदेवीको आवाहन गरी उनीहरूबाट देशको रक्षा, शान्ति र समृद्धिका लागि आशीर्वाद मागिन्छ । यसले धार्मिक विश्वासका साथै समुदायबिचको एकता र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई पनि बलियो बनाउने काम गर्दछ।

वच्छलेश्वरी जात्रा जस्ता महत्त्वपूर्ण र लामो जात्राहरूको आरम्भ यसै पूजाबाट हुने परम्परा रहेको छ । यसरी देश द्वार पूजालाई जात्राको शुभारम्भको प्रतीकको रूपमा पनि लिने गरिन्छ, जसले सम्पूर्ण जात्रा अवधिभर कुनै बाधा–अड्चन नआओस् र सबै कार्य सफलतापूर्वक सम्पन्न होस् भन्ने विश्वासलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।

यस पूजाको सञ्चालन र व्यवस्थापनमा गुठी परम्पराको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। विशेष गरी पलोवाल गुठियारले पालोको आधारमा पूजाको जिम्मेवारी सम्हाल्ने चलन छ । परम्पराअनुसार वर्तमान गुठियारले आफूभन्दा कान्छो गुठियारलाई अर्को वर्ष देश द्वार पूजा सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी सुम्पने गर्दछन्।

यस प्रक्रियालाई ‘पाबु’ वा ‘पालो सुम्पने’ भन्ने गरिन्छ, जुन तान्त्रिक विधि–विधानअनुसार गरिने एक परम्परागत संस्कार हो। यसले जिम्मेवारी हस्तान्तरण मात्र नभई धार्मिक परम्पराको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने काम पनि गर्दछ।

पुस्तौँदेखि चलिआएको यो परम्पराले धार्मिक आस्था, सामाजिक जिम्मेवारी र सांस्कृतिक निरन्तरताको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ। यही कारणले देशद्वार पूजा आज पनि उपत्यकाको धार्मिक जीवनमा विशेष महत्वका साथ मनाइँदै आएको छ ।