मेलम्चीको पानी उद्घाटन राजनीतिक स्टन्ट मात्र : बालेन

काठमाडौं, माघ १ : नेपालीजन माघे संक्रान्ति मनाइरहँदा सोमबार सिंहदरबारमा भने बेग्लै मेला थियो, मेलम्चीको पानी वितरण उद्घाटन। त्यहाँ भेला भएका थिए प्रधानमन्त्री, मन्त्री, नेपाल सरकारका उच्च पदस्थ कर्मचारी र अन्यअन्य। यसअघि नै धेरैपटक उद्घाटन भइसकेको मेलम्ची खानेपानी वितरणलाई फेरि पनि शुभारम्भका नाममा गरिएको कार्यक्रममा उपस्थितहरूले धाराको पानी अप्ठेरो मानीमानी चाखे।

सोही कार्यक्रममा प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले मेलम्ची खानेपानी आयोजनालाई दिगो रूपमा सञ्चालन गर्ने विषयलाई सरकारले प्राथमिकतामा राखेको बताए। उनले दीर्घकालिन समस्या समाधानका लागि विस्तृत अध्ययन तथा ठोस कार्ययोजना बनाई आयोजनाको पुनर्निर्माणको कार्य कार्यान्वयन गरिने समेत बताए।

मेलम्चीको पानी स्थायी रुपमा वितरण गर्न सरकारले तदारुकता नदेखाएकोमा उपत्यकावासी रुष्ट छ। मेलम्चीको पानी वितरण निरन्तर गर्न, मेलम्चीकाे पानीमा राजनीति नगर्न भन्दै उपत्यकावासीले पटकपटक खबरदारी पनि गर्दै आएका छन्। पानी वितरण गर्ने बहानामा सिंहदरबारमा सरकारले नाैटंकी गरेको भनेर यतिखेर चारैतिर टिप्पणी भइरहेको छ। मेलम्चीको पानीका मामिलामा गरेको प्रचारलाई अनावश्यक भनेर सरकारकाे आलोचना भइरहेकाे छ।

यसैक्रममा काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन्द्र (बालेन) शाहले प्रधानमन्त्री दाहालले मेलम्चीको पानी उद्घाटन गरेर ‘राजनीतिक स्टन्ट’ मात्र गरेको भनी टिप्पणी गरेका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा लामो स्टाटस लेख्दै उनले मेलम्ची आयोजनाको प्राविधिक जोखिमको आकलन र समाधान नगरी राजनीतिक स्टन्टकै लागि मात्र काठमाडौं ल्याएर र उद्घाटन गरेर जनतालाई झुक्याएको भन्दै असन्तुष्टि प्रकट गरेका छन्। उनले फेसबुकमा लेखेका छन्, ‘प्राविधिक जोखिमको आकलन र समाधान नगरी उचित प्राविधिक अध्ययनबिना राजनीतिक स्टन्टकै लागि मात्र मेलम्चीको पानी काठमाडौँ ल्याउन खोज्नु उदघाटन गर्दै झुक्याउने सिलसिलाको पछिल्लो कडी मात्रै हो।’

२०७७ सालमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले मेलम्चीको पानी काठमाडौ झार्ने कीर्तिमानका लागि उदघाटन गरेको तर प्राविधिक पक्षलाई बेवास्ता गरेको बालेनको भनाइ छ। त्यसयता उद्घाटनको सिलसिला चल्दै आएको उनले बताएका छन्। उनको स्टाटसअनुसार सोमबारसमेत गरी मेलम्चीको पानी वितरण पाँच पटक उद्घाटन भइसकेको छ। मेलम्चीको पानीको मुहानको वास्तविकतालाई ख्याल नगरेर उद्घाटनका लागि मात्रै हतारिनु सही नभएको आशय उनले व्यक्त गरेका छन्।

मेलम्ची खानेपानीको मुहानको पूर्वतिरको डाँडा अहिले पनि पहिरोको जोखिममा रहेको र त्यो झरेर कुनै पनि बेला मुहान थुनिन सक्ने बालेनको आकलन छ।  ‘बालुवा भएको सुरूङबाट बालुवा ननिकाली जोखिम कायमै राखी पानी ल्याइदैछ,’ इन्जिनियरसमेत रहेका बालेनले भनेका छन्, ‘बालुवा थेग्रिने संरचनाहरुको अभावमा लेदो सिधै सुरूङमा पसेर सुरूङ नै भरिन सक्छ, जसलाई निकाल्न बर्षौं समय र अर्बौंको लागत लाग्न सक्छ।’

अहिले नै मुहानको संरचनामा देखिएको समस्या समाधान नगरे लामो समय पानी आपूर्ति बन्द हुन सक्ने बालेनको बुझाइ छ। हिउँदमा पनि लेदो नथिग्राइ सिधै डाइभर्सन क्यानलबाट पानी सुरूङमा लैजाँदा त्यसमा भएका बालुवा सुरूङमा बिस्तारै थिग्रिएर केही समय पछि सुरूङ पुरै बालुवा र लेदोले भरिएर लामो समय पानी आपूर्ति बन्द हुन सक्ने बालेनले बताएका छन् । ‘नयाँ इन्टेक खोलाको माथितिर राम्ररी अध्ययन गरेर सार्न आवश्यक छ,’ उनको सुझाव छ, ‘लेदो थिगार्ने संरचना सुरूङभित्रै बनाउन उचित हुन्छ।’

सहकार्य गरेर अघि बढ्नुपर्नेे र त्यहाँको समस्या स्थायी रुपमा समाधान गर्नुपर्ने प्रस्ताव पनि बालेनले राखेका छन्। त्यसो गरे मात्र धन्यवादको पात्र बनेर सबैको मन जित्न सकिने उनको भनाइ छ। ‘हामी आलोचना मात्र गर्न चाहन्नौँ। यति चाहन्छौँ, बाह्रै महिना चौबिसै घण्टा पानी आओस्। हरेक पल्ट भन्ने गरेका छौँ, हामी केन्द्र सरकारसँग सहकार्य गर्न चाहन्छौँ। यो मौका दिनु हुनेछ भन्ने आशा लिएका छौँ,’ उनले स्टाटसको अन्तिममा लेखेका छन्, सहकार्यबाट दिगो परिणाम ल्याएर भन्न पाइयोस् धन्यवाद , हाम्रो मन साच्चै नै जित्नु भयो भनेर।’

बालेनकाे स्टाटस जस्ताकाे तस्तै

हामीसँग भएको एउटा मन कतिपल्ट जित्न हुन्छ प्रचण्ड सरकार, एउटै परियोजना बारम्बार उद्घाटनको विश्व कीर्तिमान कायम गरेर।

मेलम्ची खानेपानीका यी ५ वटा उद्घाटनहरु थाहा पाउनुहोस् :

१. २०७७ फागुन - तत्कालिन प्रम केपी ओली

२. २०७७ चैत्र - तत्कालिन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी

३. २०७९ वैशाख - तत्कालिन खानेपानीमन्त्री उमाकान्त चौधरी

४. २०७९ मंसिर - तत्कालिन खानेपानीमन्त्री उमाकान्त चौधरी

५. आज (२०८० माघ १) - प्रम पुष्पकमल दाहाल

अर्थात्, विभिन्न मितिमा खानेपानीमन्त्रीदेखि राष्ट्रपति समेतले गरेर मेलम्ची खानेपानीको उदघाटन ५ पटक भइसक्यो। मेलम्चीको पानी काठमाडौँ ल्याउने भनेर वि. स. २०५५ सालमा मेलम्ची खानेपानी विकास समिति गठन गरियो। त्यसको दुई बर्ष पछि २०५७ सालमा आयोजनाको विस्तृत ईन्जिनियरिङ अध्ययन प्रतिवेदन तयार भयो। तर सुरूङ खन्न शुरू गर्न पनि ११ बर्ष लगाएर २०६८ सालबाट मात्रै सुरूङ खन्न थालियो। त्यो ११ बर्षमा राजा ज्ञानेन्द्रको नेतृत्वसहित १३ पटक त प्रधानमन्त्रीहरु नै फेरिएका थिए। मेलम्चीमा भएका कर्मचारीको थपघट र नियुक्तीको सूचि त झन् निकै लामो बन्ला। मेलम्चीका नाममा अरबौँका गाडी किनिएका थिए। एउटा दुहुनो गाई जस्तो मात्रै भयो मेलम्ची खानेपानी आयोजना। तर काठमाडौँमा पहिलो पटक पानी झर्न त्यसको ९ बर्षपछि मात्रै सम्भव भयो।

तत्कालिन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले २०७७ फागुनमा मेलम्चीको पानी काठमाडौ झार्ने किर्तिमानका लागि उदघाटन त गरियो तर किर्तिमानकै लागि प्राविधिक पक्षलाई जोखिममा राखियो। जसको असर सोही बर्षमा नै देखियो। बाढीको लेदो पसेर तथा बाढीले (1. Weir 2. Intake 3. Gravel flushing out let 4. Sand flushing system 5. Diversion tunnel outlet 6. Gates लगायतका) संरचनाहरु ध्वस्त पारेपछि मेलम्ची बन्द भयो। किर्तिमानको पछि नलागेर प्राविधिक जोखिम नलिएको भए खोलाबाट ल्याउने पानीमा त्यहाँसँगै आउँने लेदो रोक्ने प्रणाली विकसित गर्न ध्यान दिइन्थ्यो। त्यो नगरेर मेलम्चीमा राज्यको अर्बौँ लगानीमात्र जोखिमपुर्ण बनाइएन, काठमाडौँबासीको स्वस्थ पानी पिउन पाउने हकलाई अवमूल्यन गरियो। र, देशव्यापीरूपमा नेपालमा केहि हुन सक्दैन भन्ने नकारात्मक धारणालाई बढावा दिन मलजल गर्यो। अनि सँगसँगै, व्यक्तिगत किर्तिमान कायम गर्न प्राविधिक पक्षलाई नजरअन्दाज गरेर मेलम्चीको पानी काठमाडौँ झारेर उदघाटन गर्ने कुप्रथाको सुरूवात भयो। त्यसकै सिलसिलाको नयाँ संस्करणको उदघाटन आज प्रम पुष्पकमल दाहालबाट पनि भयो।

बिडम्बना ! अहिले पनि प्राबिधिक जोखिमलाई नजरअन्दाज गरिएको छ। मुहानको पूर्वतिरको डाँडा पहिरोको जोखिममा छ। त्यो झरेर मुहान कुनै पनि बेला मुहान थुनिन सक्छ। बालुवा भएको सुरूङबाट बालुवा ननिकाली जोखिम कायमै राखी पानी ल्याइदैछ। बालुवा थेग्रिने संरचनाहरुको अभावमा लेदो सिधै सुरूङमा पसेर सुरूङ नै भरिन सक्छ, जसलाई निकाल्न बर्षौँ समय र अर्बौको लागत लाग्न सक्छ। बर्षाको पानीबाट आयोजनालाई जोगाउन उपयुक्त संरचनाहरु निर्माण भइसकेका नै छैनन्। यसैले बर्षायाम लाग्ने बित्तिकै पानी आपूर्ति बन्द गर्दै मुहान थुन्नु पर्ने अवस्था छ। हिउँदमै पनि लेदो नथिग्राइ (desilting नगरि) सिधै diversion canal बाट पानी सुरूङमा लैजादा त्यसमा भएका बालुवा सुरूङमा बिस्तारै थिग्रिएर केहि समय पछि सुरूङ पुरै बालुवा र लेदोले भरिएर लामो समयको लागि पानी आपूर्ति बन्द हुन सक्छ। यसका लागि नयाँ intake खोलाको माथितिर राम्ररी study गरेर सार्न आवश्यक छ। त्यस्तै, लेदो थिगार्ने संरचना (Desilting Basin) सुरूङ भित्रै बनाउन उचित हुन्छ।

प्राविधिक जोखिमको आकलन र समाधान नगरि उचित प्राविधिक अध्ययनबिना राजनैतिक stunt कै लागि मात्र मेलम्चीको पानी काठमाडौँ ल्याउन खोज्नु उदघाटन गर्दै झुक्याउने सिलसिलाको पछिल्लो कडी मात्रै हो। राजनीतिक लाभका लागि भएका अस्थायी परिणाम ल्याउने र पुन: समय, राज्यको लगानी र नागरिकका सपनाको दुरूपयोग हुनु हो। यसैले छिटोको नाममा नागरिकतहबाट पनि कमसल परिणामका लागि दबाब दिने भन्दा क्षणिकलाभका लागि प्रशासनिक संयन्त्र र राजनैतिक नेतृत्वको दुरूपयोग रोक्न बन्नु पर्ने संरचनाहरू बनेका छन् कि छैनन् भन्ने जानेर त्यतातर्फ दबाब बढाउन आवश्यक छ।

हामी आलोचना मात्र गर्न चाहन्नौँ। यति चाहन्छौँ, बाह्रै महिना चौबिसै घण्टा पानी आओस्। हरेक पल्ट भन्ने गरेका छौँ, हामी केन्द्र सरकारसँग सहकार्य गर्न चाहन्छौँ। यो मौका दिनु हुनेछ भन्ने आशा लिएका छौँ। सहकार्यबाट दिगो परिणाम ल्याएर भन्न पाइयोस् धन्यवाद , हाम्रो मन साच्चै नै जित्नु भयो भनेर।