पर्यटनको नयाँ बाटो : नेपालले अब के रोज्ने ?

हरेक वर्ष असोज ११ गते मनाइने विश्व पर्यटन दिवसले यसपालि नेपालसामु एउटा व्यावहारिक प्रश्न राखेको छ । हामी पर्यटकको आगमन बढाउन चाहन्छौँ, तर उनीहरू नेपालमा रहँदा स्थानीय जीवन र अर्थतन्त्रमा कस्तो योगदान पुग्छ ? सन् २०२६ को दिवसले विद्युतीय प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहायताले पर्यटनलाई नयाँ ढङ्गले अघि बढाउने विषय उठाएको छ । नेपालका लागि यसको अर्थ नयाँ प्रविधिको चर्चा गर्नु मात्र होइन । यात्रुले खोजेको भरपर्दो सूचना उपलब्ध गराउनु, यात्रा सहज र सुरक्षित बनाउनु तथा पर्यटनबाट हुने आम्दानी गन्तव्यका बासिन्दासम्म पुर्‍याउनु हो । 

यात्रु कुनै ठाउँमा पुग्नुभन्दा धेरैअघि त्यहाँको यात्रा सुरु भइसकेको हुन्छ । उनीहरूले नक्सामा बाटो हेर्छन्, अरू यात्रुको अनुभव पढ्छन्, बस्ने ठाउँ र यातायातको जानकारी खोज्छन् । नेपालका धेरै सुन्दर ठाउँ त्यही पहिलो खोजमै भेटिँदैनन् । भेटिए पनि कसरी पुग्ने, कुन याम उपयुक्त हुन्छ, खर्च कति लाग्छ वा कठिनाइ पर्दा कसलाई सम्पर्क गर्ने भन्ने स्पष्ट हुँदैन । गन्तव्य आकर्षक भएर मात्र पुग्दैन, यात्राका लागि चाहिने सूचना पनि सजिलै पाउनुपर्छ ।

आगमन बढ्यो, लाभ कति फैलियो ?

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार सन् २०२५ मा ११ लाख ५८ हजार ४५९ अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक नेपाल आएका थिए । यो महामारीअघिको सन् २०१९ को आगमनको करिब ९७ प्रतिशत हो । पर्यटक फर्किनु सुखद कुरा हो । अब उनीहरूको बसाइ अवधि, खर्च र त्यसबाट स्थानीय समुदायलाई पुगेको लाभ पनि उत्तिकै ध्यान दिएर हेर्नुपर्छ । 

एउटा यात्रुले गाउँमा दुई रात थप बिताउँदा स्थानीय घरबासले पाहुना पाउँछ, किसानको तरकारी र दूध बिक्छ, पथप्रदर्शकले काम पाउँछ र स्थानीय यातायात चल्छ । पर्यटनको आम्दानी कसको हातमा पुग्यो भन्ने प्रश्न यहीँबाट सुरु हुन्छ । पाहुना बढे पनि गाउँलेले आफ्नो उत्पादन बेच्न पाएनन् भने त्यो अवसर अधुरै रहन्छ ।

नेपालसँग यात्रुलाई लामो समय रोक्न सक्ने विविधता छ । हिमाली पदयात्रापछि गाउँको खानपान र संस्कृति अनुभव गर्न सकिन्छ । धार्मिक यात्रासँग स्थानीय सम्पदा र इतिहास जोड्न सकिन्छ । चितवन वा बर्दियाको वन्यजन्तु अवलोकनसँग वरपरका समुदायको जीवन बुझ्ने अवसर जोड्न सकिन्छ । यसका लागि नयाँ नाम दिइएका धेरै कार्यक्रमभन्दा गन्तव्यबीच सहज यात्रा र राम्रो सेवा बढी आवश्यक छ ।

गाउँलाई देखाउने मात्रै होइन, सहभागी गराउने

चर्चित गन्तव्यमा चाप बढ्दै गर्दा कम परिचित ठाउँमा पनि पर्यटनको सम्भावना खोज्नुपर्छ । तर कुनै गाउँलाई प्रचारमा ल्याउनु र त्यहाँका बासिन्दालाई पर्यटनको लाभमा सहभागी गराउनु फरक कुरा हुन् । स्थानीयलाई नसोधी बाहिरबाट तय गरिएका कार्यक्रम दिगो हुँदैनन् ।

कुन ठाउँमा कति पाहुना धान्न सकिन्छ, पानी र फोहोरको व्यवस्थापन कसरी हुन्छ, स्थानीय संस्कृति कसरी प्रस्तुत गर्ने भन्ने निर्णयमा समुदायको सहभागिता चाहिन्छ । घरबास सञ्चालन गर्ने महिलालाई सीप र बजारसम्म पहुँच चाहिन्छ । युवालाई पथप्रदर्शन, आतिथ्य र उद्धारसम्बन्धी तालिम चाहिन्छ । होटल र भोजनालयले सम्भव भएसम्म स्थानीय उत्पादन किन्नुपर्छ । यसरी मात्र पर्यटकको खर्च गन्तव्यकै अर्थतन्त्रमा घुम्न सक्छ ।

हाम्रा प्रवर्द्धन सामग्रीमा सगरमाथा, पोखरा, लुम्बिनी र चितवन बारम्बार देखिन्छन् । ती नेपालको अमूल्य परिचय हुन् । सँगसँगै इलामको चियाबारीमा काम गर्ने मानिस, मुस्ताङको भान्सा, मधेशका उत्सव वा कर्णालीका पदमार्गका कथा पनि सुनिनुपर्छ । यस्ता कथा सजावटका सामग्री होइनन् । स्थानीय मानिसको आफ्नै स्वरमा प्रस्तुत हुँदा तिनले यात्रुलाई ठाउँसँग नजिक बनाउँछन् ।

प्रविधिको काम बाटो खोल्नु हो

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यात्रुको समय, रुचि र खर्चअनुसार यात्रा योजना बनाउन सघाउन सक्छ । पर्यटन व्यवसायलाई विभिन्न याममा हुने माग बुझ्न, बहुभाषिक सूचना तयार गर्न र सोधिएका प्रश्नको छिटो उत्तर दिन पनि सहयोग पुग्न सक्छ । तर यस्तो सुविधाको आधार सही सूचना हो । गलत समयतालिका, पुरानो बाटो वा बन्द भइसकेको सेवाको जानकारी प्रविधिले दोहोर्‍यायो भने यात्रुको भरोसा घट्छ ।

नेपालले प्रत्येक प्रमुख गन्तव्यको आधिकारिक जानकारी नियमित अद्यावधिक गर्नुपर्छ । बाटोको अवस्था, मौसम, प्रवेश शुल्क, बस्ने सुविधा, आपत्कालीन सम्पर्क र स्थानीय सेवाबारे स्पष्ट सूचना उपलब्ध हुनुपर्छ । साना व्यवसायले पनि विद्युतीय भुक्तानी र अग्रिम आरक्षणको सुविधा चलाउन सक्ने वातावरण चाहिन्छ । प्रविधि उपयोगी तब हुन्छ, जब यसको फाइदा ठूला व्यवसायमा सीमित नरही गाउँका सेवाप्रदायकसम्म पुग्छ ।

सुन्दर गन्तव्य सुरक्षित पनि हुनुपर्छ

नेपालको पर्यटन प्रकृति र मौसमसँग गहिरो गरी जोडिएको छ । बाढी, पहिरो, हिमाली जोखिम र अवरुद्ध सडकले यात्राको योजना क्षणभरमै बदल्न सक्छन् । त्यसैले सुरक्षा तयारीलाई प्रवर्द्धनबाट अलग राखेर हेर्न मिल्दैन । कुनै पदमार्ग बन्द हुँदा यात्रुले समयमै सूचना पाउनुपर्छ । समस्या परे कसले समन्वय गर्ने, उद्धार कसरी अघि बढ्ने र वैकल्पिक बाटो के छ भन्ने कुरा गन्तव्यमा पहिले नै तय भएको हुनुपर्छ ।

दिगोपन पनि दैनिक व्यवस्थापनमै देखिनुपर्छ । पानीको स्रोतमा चाप कति छ, फोहोर कहाँ जान्छ, पदमार्गको मर्मत कसले गर्छ र सम्पदामा भीड कसरी व्यवस्थापन हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तरबिना पर्यटक बढाउने लक्ष्य मात्रै पर्याप्त हुँदैन । आज आकर्षक रहेको ठाउँ भोलिका लागि पनि जोगिनुपर्छ ।

त्यस्तै, सहज यात्रा गर्न अपाङ्गता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक र फरक आवश्यकताका यात्रुलाई ध्यान दिनुपर्छ । स्पष्ट सूचना, उपयुक्त यातायात, पहुँचयोग्य शौचालय र सकेसम्म सहज प्रवेश भएका सम्पदा तथा सेवा स्थलले पर्यटनलाई थप समावेशी बनाउँछन् ।

अबको प्राथमिकता

नेपालको पर्यटनमा सडक, हवाई पहुँच, दक्ष जनशक्ति र सेवाको गुणस्तर सुधार गर्नुपर्ने काम अझै धेरै छ । वसन्त र शरदमा मात्र भर नपरी अन्य याममा पनि सम्भव हुने सांस्कृतिक, धार्मिक, खानपान, स्वास्थ्य तथा सम्मेलनसम्बन्धी यात्राका अवसर विकास गर्न सकिन्छ । त्यसका लागि गन्तव्यअनुसार योजना र निरन्तर काम चाहिन्छ ।

विश्व पर्यटन दिवसमा हामी प्रायः सम्भावनाको कुरा गर्छौँ । सम्भावना नेपालसँग प्रशस्त छ । अब यात्रुले पाउने अनुभव र स्थानीयले पाउने लाभमा त्यो सम्भावना देखिनुपर्छ । पर्यटकलाई नेपाल ल्याउनु पहिलो पाइला हो । उनीहरूलाई सुरक्षित र अर्थपूर्ण यात्रा गराउनु, अनि त्यस यात्राबाट समुदाय र प्रकृतिलाई पनि लाभ पुग्ने व्यवस्था गर्नु नेपालको पर्यटनको अर्को बाटो हो ।